Ngân sách liên bang năm nay chứa một khoản thâm hụt gần gấp đôi so với dự báo của Đảng Tự do một năm trước, khi chính phủ của Thủ tướng Mark Carney ưu tiên chi tiêu cho các dự án vốn hơn là các chương trình và dịch vụ.

Ngân sách được trình bày hôm thứ Ba dự kiến tổng thâm hụt là 78,3 tỷ CAD — số tiền chính phủ chi tiêu vượt quá doanh thu của mình — cho năm tài khóa hiện tại.

Con số này dự kiến sẽ giảm dần xuống còn 56,6 tỷ CAD vào năm tài khóa 2029-2030.

Tuyên bố kinh tế mùa thu của Ottawa, được trình bày vào cuối năm ngoái, đã dự kiến mức thâm hụt là 42,2 tỷ CAD cho năm tài khóa hiện tại.

Ước tính mới này được đưa ra sau khi thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với Canada và các quốc gia trên thế giới đã đảo lộn các dự báo kinh tế.

Ottawa cho biết ảnh hưởng của cuộc chiến thương mại Canada-Mỹ và sự không chắc chắn về các quy tắc thương mại trong tương lai đã đè nặng lên nền kinh tế Canada, đồng thời tạo ra rủi ro cho triển vọng của nó.

Mặc dù mức thâm hụt mới nhất cao hơn nhiều so với ước tính năm ngoái, các chuyên gia cho rằng nó nhìn chung phù hợp với kỳ vọng.

Văn phòng Cán bộ Ngân sách Quốc hội (Office of the Parliamentary Budget Officer) đã dự báo vào cuối tháng 9 rằng thâm hụt trong năm tài khóa hiện tại sẽ "tăng mạnh" lên 68,5 tỷ CAD.

Một báo cáo cùng tháng của TD Securities cũng cho biết các cam kết chi tiêu đã được công bố của chính phủ có khả năng đẩy thâm hụt năm 2025-2026 vượt quá 60 tỷ CAD trong bối cảnh chuyển sang “chính sách tài khóa mở rộng hơn.”

Francis Fong, nhà kinh tế cấp cao của TD, gọi đây là “ngân sách cứng rắn” so với các ngân sách của các chính phủ Đảng Tự do trước đây dưới thời cựu Thủ tướng Justin Trudeau.

Đó là vì ngân sách tập trung vào “chỉ một vài lĩnh vực trọng tâm” để chi tiêu — khả năng cạnh tranh, đa dạng hóa thương mại, quốc phòng và nhà ở — thay vì một loạt các sáng kiến rộng lớn hơn.

Ông Fong nhận định: “Ông Carney vẫn đang cố gắng thay đổi căn bản nền kinh tế Canada.”

“Đó là một đề xuất tốn kém, và do đó, chúng ta thấy thâm hụt tăng một phần là hệ quả của điều đó.”

Ngân sách của Đảng Tự do ước tính tỷ lệ nợ liên bang trên GDP năm nay ở mức 42,4%.

Ottawa cho biết chính phủ kỳ vọng tỷ lệ thâm hụt trên GDP là 2,5%, và sẽ giảm xuống 1,5% trong vòng năm năm.

Ngân sách hôm thứ Ba cũng bao gồm các dự báo kinh tế thay thế trong cả hai kịch bản bi quan và lạc quan.

Kịch bản bi quan dựa trên sự duy trì của sự bất ổn thương mại sau năm 2026, do căng thẳng địa chính trị leo thang, các kế hoạch thuế quan không rõ ràng của Mỹ và những thách thức tiếp diễn trong việc đàm phán các thỏa thuận thương mại. Cán cân ngân sách dự kiến sẽ xấu đi trung bình khoảng 9,2 tỷ CAD mỗi năm. Tỷ lệ nợ liên bang trên GDP dự kiến sẽ tăng lên 45,3% vào năm tài khóa 2028-2029 trước khi giảm xuống 45,2% vào năm 2029-2030.

Kịch bản lạc quan phụ thuộc vào việc sự bất ổn chính sách thương mại được giải tỏa nhanh hơn dự kiến, bao gồm thông qua các nỗ lực của Canada nhằm hợp lý hóa thương mại nội bộ, củng cố cạnh tranh và xây dựng quan hệ với các đối tác toàn cầu khác ngoài Mỹ. Cán cân ngân sách sẽ được cải thiện trung bình khoảng $5 tỷ CAD mỗi năm. Tỷ lệ nợ liên bang trên GDP sẽ ổn định trong ngắn hạn trước khi giảm xuống 42,2% vào năm tài khóa 2029-2030.

Đầu tuần này, Đảng Bảo thủ liên bang đã thúc giục Đảng Tự do giới hạn mức thâm hụt của năm nay ở mức 42 tỷ CAD.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Tài chính François-Philippe Champagne cho biết hôm thứ Ba rằng mức độ bất ổn kinh tế hiện tại “cao hơn những gì chúng ta đã thấy và cảm nhận trong nhiều thế hệ.”

Ông Champagne phát biểu tại Hạ viện: “Khi đối tác thương mại lớn nhất của bạn thay đổi căn bản tất cả các mối quan hệ thương mại của họ, có hai phản ứng. Bạn có thể cắt giảm mạnh thâm hụt, thu mình lại, hy vọng điều tốt nhất, chờ xem liệu sự 'lan tỏa xuống' có bao giờ đến hay không.”

“Cách tiếp cận đó, để cân bằng ngân sách trong năm nay, sẽ phải loại bỏ các chương trình xã hội thiết yếu và tất cả các khoản đầu tư vốn cần thiết cho tương lai của Canada. Chúng tôi chọn một con đường khác.”

Ottawa cam kết thực hiện các khoản đầu tư "thế hệ" vào các dự án trọng điểm trong vòng năm năm, bất chấp thâm hụt cao: 25 tỷ CAD cho nhà ở; 30 tỷ CAD cho quốc phòng và an ninh; 115 tỷ CAD cho ơ sở hạ tầng lớn;  110 tỷ CAD cho năng suất và hhả năng cạnh tranh.

Ông Champagne nói: “Ngân sách 2025 là một kế hoạch nhằm xúc tác các khoản đầu tư từ các tỉnh, vùng lãnh thổ, thành phố, cộng đồng thổ dân và khu vực tư nhân.”

“Với kế hoạch này, trong 5 năm, chúng ta sẽ thấy tổng cộng 1 nghìn tỷ CAD đầu tư vào đất nước này.”

Ngân sách 2025 của Đảng Tự do thực hiện một thay đổi quan trọng đối với cách trình bày thâm hụt hàng năm, bằng cách chia ngân sách thành hai luồng: chi tiêu vốn và chi tiêu hoạt động.

Bất cứ điều gì liên quan đến việc tạo ra tài sản vốn, chẳng hạn như cơ sở hạ tầng và nhà ở được xem là  chi tiêu vốn.

Chi tiêu Hoạt động chủ yếu bao gồm lương chính phủ, chuyển giao (transfers) và chi tiêu chương trình — những chi phí mà Đảng Tự do đang xem xét dưới cuộc đánh giá chi tiêu.

Chính phủ liên bang cho biết năm nay đầu tư vốn sẽ chiếm 58% thâm hụt dự kiến. Từ 2028-2029 trở đi tỷ lệ này sẽ tăng lên 100%, khi chi tiêu hoạt động hàng ngày được đưa về mức cân bằng với doanh thu.

Tài liệu ngân sách nêu rõ: “Sự thay đổi cần thiết này là chìa khóa để chính phủ hiện thực hóa mục tiêu xúc tác $500 tỷ CAD đầu tư bổ sung từ khu vực tư nhân trong 5 năm tới.”

Mặc dù ngân sách lạc quan về việc thúc đẩy đầu tư tư nhân thông qua việc tăng chi tiêu vốn, nhà kinh tế cấp cao Francis Fong cho biết không rõ liệu những khoản tiền đó có thực sự được đổ vào hay không.

Ông nói rằng ngân sách đã không giải quyết thỏa đáng "khó khăn cơ bản" mà các công ty ở Canada phải đối mặt khi liên quan đến thuế và tuân thủ quy định.

Ông Fong nhận định: “Ngân sách này giống như kiểu 'xây dựng rồi họ sẽ đến', một loại hy vọng rằng nếu chúng ta đặt đúng các yếu tố vào vị trí — cơ sở hạ tầng, ưu đãi đầu tư — thì họ sẽ đến.”

“Sự thay đổi căn bản trong tính toán đó để các công ty thực sự hào hứng với ý nghĩa của việc giao dịch hoặc đầu tư vào Canada ngày nay là gì? Chúng tôi không thấy nhiều chi tiết ở đó.”

Chính phủ cho biết Đánh giá Chi tiêu sẽ tiết kiệm được 13 tỷ CAD hàng năm vào năm tài khóa 2028-2029, kết hợp với các biện pháp khác để giảm tổng chi tiêu 60 tỷ CAD trong vòng 5 năm.

Chính phủ nói rằng các khoản tiết kiệm đó sẽ đạt được bằng cách tái cơ cấu hoạt động, hợp nhất các dịch vụ nội bộ và điều chỉnh quy mô chương trình.

Cho năm 2029-2030,  chính phủ kỳ vọng đầu tư vốn sẽ tăng 8,4%, trong khi chi tiêu chương trình trực tiếp sẽ giảm 1%.

Các đợt cắt giảm khác bao gồm giảm quy mô lực lượng lao động dịch vụ công, điều mà Ottawa muốn “đưa trở lại mức bền vững hơn.”

Ngân sách cho biết dịch vụ công đã mở rộng với tốc độ chưa từng có kể từ năm 2019 và chính phủ muốn đưa điều đó phù hợp với tăng trưởng dân số Canada.

Ngân sách nói: “Một dịch vụ công tinh gọn hơn là một dịch vụ công được trao quyền và năng suất hơn.”

The Canadian Press