Ngân sách liên bang đầu tiên của Thủ tướng Mark Carney có một bước đi lớn nhằm biến nền kinh tế Canada thành một nơi hấp dẫn hơn để đầu tư, với hàng tỷ đô la cho cơ sở hạ tầng và các cơ hội thuế mới cho doanh nghiệp.

Bộ trưởng Tài chính François-Philippe Champagne đã trình bày ngân sách được chờ đợi từ lâu tại Hạ viện vào chiều thứ Ba. Ông nói rằng đã đến lúc cần “hành động táo bạo và nhanh chóng” để xây dựng nền kinh tế Canada cho một tương lai không chắc chắn.

“Không có chỗ cho sự rút lui, sự mơ hồ hay thậm chí là đứng yên,” ông Champagne nói bằng tiếng Pháp trong bài phát biểu ngân sách của mình.

Ngân sách dài 406 trang — có tiêu đề sử dụng lại khẩu hiệu tranh cử “Canada Vững Mạnh” (Canada Strong) của ông Carney — bao gồm gần 90 tỷ CAD chi tiêu mới ròng trong vòng 5 năm.

Phần lớn chi tiêu nhằm tăng cường nền kinh tế và đảm bảo chủ quyền của Canada để đáp lại các chính sách bảo hộ của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Nhà kinh tế cao cấp Francis Fong của TD Bank cho biết Ngân sách 2025 đánh dấu một sự khác biệt so với các kế hoạch chi tiêu trước đây của Đảng Tự do, vốn thường đưa ra một loạt các biện pháp chi tiêu nhỏ hơn trải rộng trên nhiều ngành công nghiệp và nhân khẩu học khác nhau.

Ông Fong nhận định: “Người dân Canada nên thấy rõ rằng Thủ tướng Carney thực sự chỉ tập trung vào khả năng cạnh tranh và thương mại. Và tôi nghĩ đó là một điều rất tích cực.”

Ngân sách 2025 cũng áp dụng một biện pháp chưa có trong luật từ báo cáo kinh tế mùa thu năm ngoái của Đảng Tự do — cho phép các doanh nghiệp khấu trừ toàn bộ chi phí thuế của một số máy móc và công nghệ ngay lập tức, giải phóng dòng tiền.

Biện pháp này — một trong một loạt động thái được thiết kế để thu hút đầu tư kinh doanh vào Canada — nhằm đẩy lùi Đạo luật "One Big Beautiful Bill Act" của Tổng thống Trump, một đạo luật mang tính bước ngoặt của Mỹ nhằm thu hút nhiều doanh nghiệp hơn chuyển về phía nam biên giới.

Ông Champagne nói với các phóng viên rằng Canada là “khu vực tài phán cạnh tranh nhất” trong G7 về đầu tư, dựa trên thuế suất hiệu quả cận biên thấp của đất nước.

Tuy nhiên, ông Fong cho rằng điều còn phải xem là liệu các doanh nghiệp có thực sự mang tiền của họ đến Canada hay không và liệu các công ty trong nước có thể tận dụng cơ sở hạ tầng quốc gia mới để tiếp cận các thị trường toàn cầu như Châu Âu và Châu Á hay không.

Ngân sách dự kiến thâm hụt 78,3 tỷ CAD cho năm tài khóa này — hơn gấp đôi so với ước tính năm ngoái và gần như phù hợp với ước tính của các nhà phân tích.

Ngân sách 2025 bổ sung 89,7 tỷ CAD chi tiêu mới ròng trong 5 năm. Con số này đã tính đến 51,2 tỷ CAD tiết kiệm dự kiến trong cùng kỳ từ việc cắt giảm ngân sách các bộ ngành và các biện pháp hiệu quả của chính phủ.

Ông Champagne bảo vệ quyết định không cân bằng ngân sách, lập luận rằng việc cắt giảm thâm hụt sẽ dẫn đến cắt giảm các chương trình xã hội quan trọng và thất bại trong việc thực hiện các khoản đầu tư vốn cần thiết.

Chính phủ thiểu số của Đảng Tự do sẽ cần phải đảm bảo sự ủng hộ từ bên ngoài nhóm họp đảng của mình để thông qua ngân sách, vì đây tự động trở thành một cuộc bỏ phiếu lòng tin tại Hạ viện.

Tình hình chính trị đã thay đổi vào cuối ngày thứ Ba khi Nghị sĩ Nova Scotia Chris d’Entremont từ chức khỏi nhóm họp đảng Bảo thủ, sau khi cân nhắc gia nhập Đảng Tự do, giúp ông Carney chỉ cần một số phiếu hoặc phiếu bỏ trắng ít ỏi để thông qua ngân sách.

Lãnh đạo Đảng Bảo thủ Pierre Poilievre tuyên bố đảng ông sẽ không ủng hộ Ngân sách 2025, cho rằng nó sẽ đẩy chi phí lên cao cho người dân Canada và muốn giới hạn thâm hụt ở mức 42 tỷ CAD.

Lãnh đạo NDP Don Davies nói rằng đảng ông sẽ nghiên cứu ngân sách trước khi đưa ra phán quyết và không loại trừ khả năng một thành viên nào đó bỏ phiếu trắng.

Lãnh đạo Bloc Québécois Yves-François Blanchet nói rằng ngân sách không mang lại lợi ích gì cho Quebec và ông sẽ không ủng hộ nó.

Lãnh đạo Đảng Xanh Elizabeth May cho biết bà cần thấy những thay đổi trước khi xem xét bỏ phiếu ủng hộ cho Đảng Tự do.

Ngân sách cho biết chính phủ sẽ cắt giảm 40.000 vị trí trong dịch vụ công liên bang, tương đương khoảng 10%, trong ba năm tới.

Randall Bartlett, phó kinh tế trưởng tại Desjardins, cho rằng Ngân sách 2025 là "một bước đi đúng hướng" nhưng vẫn chưa đạt được tham vọng mà ông Carney và Champagne đã nêu. 

Randall Bartlett, Phó Kinh tế trưởng tại Desjardins, cho rằng Ngân sách 2025 là "một bước đi đúng hướng" nhưng kế hoạch chi tiêu này chưa đạt được tham vọng mà Thủ tướng Carney và Bộ trưởng Champagne đã công bố trước đó.

Ông tin rằng chính phủ cần phải "mở rộng hơn nữa trong việc cung cấp lợi thế thuế lớn hơn cho đầu tư".

Các nỗ lực tiết kiệm tiền trong khu vực công còn thiếu sót vì chúng dựa vào việc điều chỉnh lại việc lập chỉ mục cho các phúc lợi hưu trí thay vì công việc khó khăn là thực sự thu nhỏ quy mô chính phủ.

Đảng Tự do đã trình bày các kịch bản kinh tế lạc quan (upside) và bi quan (downside) trong ngân sách lần này. Các kịch bản này phụ thuộc vào việc tăng trưởng kinh tế có mạnh hơn so với đường cơ sở (baseline) tương đối yếu kém làm nền tảng cho triển vọng tài khóa của chính phủ hay không.

Một nền kinh tế mạnh hơn mong đợi sẽ giúp giảm thâm hụt thêm 5 tỷ CAD mỗi năm, theo các dự báo ngân sách. Điều này sẽ giúp đưa tỷ lệ nợ trên GDP (debt-to-GDP) vào con đường giảm dần trong một khoảng thời gian ngắn hơn. Trong kịch bản bi quan, sự yếu kém của kinh tế sẽ làm tăng thâm hụt thêm 9,2 tỷ CAD hàng năm.

Randall Bartlett cho biết ông nhận thấy "rủi ro đáng kể đối với tính bền vững tài khóa dài hạn" nếu dự báo kinh tế nằm ở phía thấp hơn so với ước tính của chính phủ.

Rachel Samson, Phó Chủ tịch nghiên cứu tại Institute for Research on Public Policy, nhận định rằng Đảng Tự do đang "cắt giảm khá sát" đối với điểm neo tài khóa của họ là tỷ lệ thâm hụt trên GDP giảm.

Mặc dù bà nói rằng bà không quá lo lắng về tính bền vững tài khóa của chính phủ, bà đồng ý với ông Bartlett rằng một kết quả kinh tế xấu đi có thể khiến chính phủ bỏ lỡ các điểm neo tài khóa quan trọng.

The Canadian Press